Hải Hậu là một địa danh ven biển có lịch sử gắn với quá trình khai khẩn, lập ấp và tổ chức cộng đồng ở vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Trong dòng chảy ấy, tên Quần Anh xuất hiện rất sớm, rồi đến cuối thế kỷ XIX mới hình thành đơn vị hành chính Hải Hậu.
Nhìn ở góc độ tổng quát, lịch sử Hải Hậu là lịch sử của sự bồi tụ đất đai, mở mang cư trú và hình thành làng xã. Vì vậy, khi nhắc đến vùng đất này, người ta thường nhắc cùng lúc cả lớp lịch sử khai hoang lẫn lớp hành chính về sau.
Quần Anh và lớp cư dân khai khẩn đầu tiên
Theo tư liệu địa phương, vùng Quần Anh xưa gắn với công lao của các dòng họ khai mở đất bồi và với tinh thần cộng cư bền chặt của cư dân vùng biển - đồng bằng. Trong ký ức văn hóa địa phương, đó là vùng đất của tứ tính, cửu tộc, một cách nói nhấn mạnh sự liên kết giữa nhiều họ tộc trong quá trình dựng làng, giữ làng.
Tư liệu báo chí địa phương cũng ghi nhận năm 1804, Quần Anh được chia thành ba xã Quần Anh Thượng, Quần Anh Trung và Quần Anh Hạ. Từ nền cư trú này, nhiều không gian làng xã, từ đường, đền chùa và chợ xưa dần hình thành, tạo nên một lớp trầm tích văn hóa khá dày ở vùng đất này.
Điều đáng chú ý là lịch sử sớm của Hải Hậu không chỉ gắn với ruộng đất mà còn gắn với nếp sống cộng đồng. Cư dân đến đây khai phá thường phải dựa vào nhau để trị thủy, quai đê, khai khẩn và ổn định đời sống. Chính từ những việc rất cụ thể ấy mà bản sắc địa phương được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Năm 1888: huyện Hải Hậu ra đời
Ngày 27/12/1888, huyện Hải Hậu được thành lập. Tư liệu địa phương ghi huyện mới có 28 xã, lý, ấp và được hình thành từ bốn tổng: Quần Phương, Kiên Trung, Ninh Nhất và Tân Khai. Đây là mốc đánh dấu việc một vùng khai khẩn lâu đời bước sang hình thái tổ chức hành chính rõ nét hơn.
Trong câu chuyện khẩn hoang ấy, Đỗ Phát là tên tuổi thường được nhắc đến. Ông sinh năm 1813 tại thôn Tây, xã Quần Anh Hạ cũ, đỗ Tam giáp tiến sĩ xuất thân năm 1843 và được xem là người có công lớn với việc tổ chức khai khẩn, mở mang tổng Tân Khai và tổng Quế Hải. Tư liệu địa phương cũng ghi ông từng tập hợp dân nghèo ra khai hoang, lấn biển ở vùng đất mới.
Nhìn rộng hơn, sự ra đời của huyện Hải Hậu không chỉ là một quyết định hành chính. Đó còn là kết quả của một quá trình bồi tụ, khai phá kéo dài nhiều thế hệ, trong đó lao động của cư dân, vai trò của các dòng họ và công sức của những người đứng ra tổ chức khai hoang đều có dấu ấn rõ rệt.
Những thay đổi hành chính và đời sống cộng đồng
Sang thế kỷ XX, Hải Hậu tiếp tục trải qua nhiều điều chỉnh về địa giới và tổ chức cơ sở. Một số làng xã, vùng ven biển và khu dân cư mới được hình thành theo nhịp mở đất, lấn biển và sắp xếp lại đời sống nông thôn. Trong ký ức địa phương, đây là giai đoạn Hải Hậu chuyển dần từ một huyện khai khẩn sang một không gian cư trú đông đúc hơn, có nông nghiệp, làng nghề và hoạt động biển đan xen.
Điểm đáng chú ý là quá trình phát triển ấy không làm đứt mạch văn hóa cũ. Các lễ hội, đền chùa, từ đường họ tộc và những tên làng gắn với Quần Anh vẫn tiếp tục hiện diện, giúp địa danh Hải Hậu giữ được chiều sâu lịch sử riêng. Chính sự nối dài giữa cũ và mới này tạo nên nét nhận diện bền của vùng đất.
Ở tầm văn hóa, Hải Hậu còn được nhắc tới như một nơi coi trọng phong tục, nề nếp và giáo dục truyền thống. Những yếu tố đó khiến lịch sử hành chính của huyện không đứng riêng rẽ, mà luôn đi cùng lịch sử cộng đồng và thiết chế làng xã.
Hải Hậu trong địa giới hiện hành của Ninh Bình
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Ninh Bình mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình. Trong bối cảnh đó, địa danh Hải Hậu hiện được dùng cho 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình.
- Hải Hậu: từ thị trấn Yên Định, Hải Trung và Hải Long
- Hải Anh: từ Hải Minh, Hải Đường và Hải Anh
- Hải Tiến: từ thị trấn Cồn, Hải Sơn và Hải Tân
- Hải Hưng: từ Hải Nam, Hải Lộc và Hải Hưng
- Hải An: từ Hải Phong, Hải Giang và Hải An
- Hải Quang: từ Hải Đông, Hải Tây và Hải Quang
- Hải Xuân: từ Hải Phú, Hải Hòa và Hải Xuân
- Hải Thịnh: từ thị trấn Thịnh Long, Hải Châu và Hải Ninh
Việc giữ lại các yếu tố “Hải” trong tên gọi mới cho thấy sự tiếp nối khá rõ với lớp địa danh lịch sử. Ở góc nhìn phổ thông, đây là cách tên cũ tiếp tục sống trong một cấu trúc hành chính mới, thay vì biến mất cùng với những lần sắp xếp đơn vị cơ sở.
Nhìn từ hiện tại, địa danh Hải Hậu vì thế vừa là một tên gọi hành chính đang được dùng trên địa bàn tỉnh Ninh Bình, vừa là một ký hiệu lịch sử gắn với quá trình khai hoang, lập ấp và tổ chức cộng đồng ở vùng ven biển Bắc Bộ.
Di sản văn hóa và diện mạo hiện nay
Trong đời sống hiện đại, Hải Hậu thường được nhắc tới như vùng đất coi trọng nếp sống cộng đồng, giáo dục truyền thống và tinh thần tự lực. Từ năm 2010, địa phương này được chọn làm huyện điểm xây dựng nông thôn mới; đến năm 2018, Hải Hậu tiếp tục là một trong bốn huyện của cả nước làm điểm xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu theo hướng sáng - xanh - sạch - đẹp để phát triển bền vững.
Cùng với đó, những giá trị văn hóa như lễ hội, sinh hoạt dòng họ, các công trình tín ngưỡng và sự gắn bó giữa người dân với ruộng đồng, biển bãi vẫn là phần nền bền chắc của địa danh này. Nhìn từ lịch sử dài, Hải Hậu hiện lên như một không gian vừa có dấu ấn khai hoang rõ nét, vừa có khả năng thích ứng với những thay đổi hành chính và phát triển xã hội qua nhiều thời kỳ.
Hỏi đáp nhanh
Hải Hậu được thành lập vào năm nào?
Hải Hậu được thành lập ngày 27/12/1888. Tư liệu địa phương ghi huyện mới có 28 xã, lý, ấp và được hình thành từ bốn tổng: Quần Phương, Kiên Trung, Ninh Nhất và Tân Khai.
Vùng đất Hải Hậu trước khi lập huyện gắn với tên nào?
Vùng đất này gắn với tên Quần Anh. Năm 1804, Quần Anh được chia thành ba xã Quần Anh Thượng, Quần Anh Trung và Quần Anh Hạ.
Hải Hậu hiện nay thuộc đâu?
Từ ngày 1/7/2025, địa danh Hải Hậu được dùng cho 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình. Các tên xã mới vẫn giữ yếu tố “Hải” để nối với lớp địa danh cũ.
Ai thường được nhắc đến trong câu chuyện khẩn hoang Hải Hậu?
Đỗ Phát là người được nhắc nhiều trong quá trình khai khẩn và mở mang đất mới. Ông sinh năm 1813, đỗ tiến sĩ năm 1843 và gắn với việc tổ chức khai hoang tổng Tân Khai, tổng Quế Hải.
