Hải Hậu trong địa giới hiện nay
Hải Hậu là tên một vùng đất ven biển ở phía nam châu thổ sông Hồng, gắn với quá trình khai khẩn, đắp đê, lập làng và mở rộng không gian cư trú về phía biển. Trong lịch sử hiện đại, nơi đây từng là huyện Hải Hậu của tỉnh Nam Định. Từ ngày 1/7/2025, theo sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình, địa bàn huyện Hải Hậu cũ được tổ chức thành 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình: Hải Hậu, Hải Anh, Hải Tiến, Hải Hưng, Hải An, Hải Quang, Hải Xuân và Hải Thịnh.
Các địa danh trong câu chuyện cách mạng tháng Tám vì thế cần được hiểu theo hai lớp thời gian. Hội Khê Ngoại, thuộc xã Hải Nam cũ, nay nằm trong không gian xã Hải Hưng. Phủ lỵ Đông Cường, gắn với khu vực Yên Định cũ, nay thuộc xã Hải Hậu. Cách gọi này giúp người đọc hôm nay hình dung đúng địa bàn lịch sử, đồng thời không tách rời ký ức địa phương khỏi địa giới hành chính hiện hành.
Hội Khê Ngoại, một cơ sở cách mạng sớm
Trong các tư liệu địa phương, Hải Nam cũ thường được nhắc đến như một vùng đầu huyện Hải Hậu cũ, giáp Xuân Trường, có truyền thống yêu nước và tham gia phong trào cách mạng từ sớm. Tại làng Hội Khê Ngoại, một tổ Đảng gồm ba đảng viên được thành lập trong giai đoạn đầu của phong trào cộng sản ở địa phương. Tư liệu Báo Nam Định dẫn theo lịch sử Đảng bộ xã nêu tổ trưởng là đồng chí Lê Văn Mừu.
Các nguồn hiện có chưa thống nhất hoàn toàn về mốc ra đời của tổ Đảng Hội Khê Ngoại. Có tư liệu ghi sau ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam 3/2/1930, có bài kỷ niệm lại ghi mốc năm 1929. Điểm chung giữa các cách ghi là Hội Khê Ngoại được xem là một cơ sở cách mạng sớm của Hải Hậu cũ, nơi hạt nhân đảng viên đã hình thành trước khi phong trào quần chúng bước vào cao trào mạnh hơn.
Bối cảnh khi ấy là một vùng quê ven biển còn chịu sự kiểm soát của chính quyền thuộc địa và tầng lớp chức dịch ở làng xã. Hoạt động của một tổ Đảng nhỏ tại Hội Khê Ngoại vì vậy không chỉ có ý nghĩa tổ chức, mà còn mang ý nghĩa mở đường: gây dựng niềm tin, liên kết quần chúng và tạo chỗ dựa cho những bước vận động tiếp theo.
Lá cờ trên cây gạo trước đền Hội Khê
Trong ký ức cách mạng của Hải Nam cũ, hình ảnh lá cờ đỏ búa liềm trên cây gạo trước đền Hội Khê là một dấu mốc nổi bật. Các bài viết của Báo Nam Định về Hải Hậu và Hải Nam đều ghi sự kiện treo cờ diễn ra vào tháng 7/1931, giữa giai đoạn phong trào cách mạng 1930–1931 lan rộng.
Cây gạo trước đền làng vốn là một dấu mốc quen thuộc trong không gian thôn quê. Khi lá cờ đỏ búa liềm được treo lên ở đó, hành động ấy có tính biểu tượng rõ rệt: đưa một dấu hiệu chính trị mới vào trung tâm sinh hoạt cộng đồng, giữa nơi người dân thường qua lại và ghi nhớ. Với một tổ chức còn ít người, việc chọn vị trí công khai như vậy thể hiện sự chủ động trong tuyên truyền, đồng thời góp phần khích lệ tinh thần đấu tranh của người dân địa phương.
Không nên nhìn sự kiện treo cờ chỉ như một chi tiết riêng lẻ. Nó nằm trong quá trình tích lũy lực lượng, truyền bá tư tưởng và chuẩn bị cơ sở xã hội cho những biến chuyển lớn sau này. Từ một làng quê như Hội Khê Ngoại, các hoạt động ban đầu ấy đã nối phong trào địa phương với dòng chảy chung của cách mạng trong cả nước.
Ngày 21/8/1945 tại phủ Đông Cường
Mùa thu năm 1945, sau khi khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi ở Hà Nội ngày 19/8, phong trào ở nhiều địa phương miền Bắc diễn ra nhanh chóng. Tại Hải Hậu cũ, những người cộng sản và lực lượng Việt Minh tập hợp quần chúng, kết hợp đấu tranh chính trị với lực lượng vũ trang. Ngày 21/8/1945, bộ máy quan lại tại phủ huyện Đông Cường đầu hàng, chính quyền ở Hải Hậu về tay nhân dân.
Sự kiện ở Đông Cường đánh dấu bước chuyển từ vận động, chuẩn bị sang giành và tổ chức chính quyền mới. Trong dòng người tham gia ngày ấy có lực lượng thanh niên Hải Nam. Nhìn từ Hội Khê Ngoại, đây là sự tiếp nối hợp lý của một vùng đã có cơ sở cách mạng sớm: từ tổ Đảng nhỏ, từ lá cờ trên cây gạo, đến sự tham gia trực tiếp trong thời điểm quyết định của Cách mạng Tháng Tám.
Các tư liệu về Hải Nam còn cho biết ngày 23/8/1945, nhân dân Hội Khê Ngoại phối hợp với nhân dân thôn Lạc Nghiệp kéo lên giành chính quyền ở phủ Xuân Trường và đánh chiếm đồn Lạc Quần. Ngay sau khi chính quyền cũ bị lật đổ, nhân dân ba thôn của xã tổ chức mít tinh tại chùa Hội Khê, đền Hội Nam và chùa Trà Hải Trung để thành lập Ủy ban nhân dân lâm thời. Những chi tiết này cho thấy phạm vi hoạt động của lực lượng địa phương không bó hẹp trong một làng, mà gắn với mạng lưới liên xã, liên phủ trong thời điểm tổng khởi nghĩa.
Ý nghĩa trong ký ức Hải Hậu
Thắng lợi ngày 21/8/1945 ở Hải Hậu cũ góp phần chấm dứt hệ thống chính quyền cũ tại phủ Đông Cường và mở ra giai đoạn chính quyền cách mạng ở địa phương. Từ sau Cách mạng Tháng Tám, phủ Hải Hậu trở lại tên gọi huyện trong hệ thống hành chính mới, còn những địa danh như Hội Khê Ngoại, Hải Nam, Đông Cường, Yên Định tiếp tục được nhắc đến như các điểm mốc của lịch sử địa phương.
Với Hải Hậu hôm nay, câu chuyện cây gạo Hội Khê và ngày giành chính quyền 21/8/1945 có giá trị như một lát cắt tiêu biểu. Nó không bao quát toàn bộ lịch sử cách mạng của vùng đất, nhưng giúp nhận ra cách một phong trào lớn đi vào đời sống làng xã: bắt đầu từ những hạt nhân nhỏ, từ các biểu tượng gần gũi, rồi hội tụ trong thời điểm chính trị quyết định. Trong bối cảnh địa giới đã thay đổi, việc đọc lại các sự kiện ấy càng cần gắn tên đất cũ với đơn vị hành chính mới, để ký ức lịch sử được tiếp nối rõ ràng và chính xác.
Hỏi đáp nhanh
Hội Khê Ngoại hiện nay thuộc xã nào?
Hội Khê Ngoại thuộc xã Hải Nam cũ. Theo địa giới hiện hành từ năm 2025, khu vực Hải Nam cũ nằm trong xã Hải Hưng, tỉnh Ninh Bình.
Ngày 21/8/1945 ở Hải Hậu có ý nghĩa gì?
Đó là ngày lực lượng cách mạng giành chính quyền tại phủ huyện Đông Cường, chính quyền ở Hải Hậu cũ về tay nhân dân. Sự kiện này nằm trong cao trào Cách mạng Tháng Tám ở địa phương.
Vì sao cây gạo Hội Khê được nhắc nhiều trong lịch sử địa phương?
Cây gạo trước đền Hội Khê gắn với sự kiện tổ Đảng Hội Khê Ngoại treo cờ đỏ búa liềm vào tháng 7/1931. Hình ảnh này trở thành một dấu mốc biểu tượng của phong trào cách mạng sớm ở Hải Nam cũ.
