Bãi muối ven biển Hải Hậu
Dọc vùng ven biển Hải Hậu, nghề làm muối phơi cát đã gắn với nhiều thế hệ diêm dân. Ở những xóm, thôn gần biển, hạt muối không chỉ là sản phẩm đem bán theo vụ mà còn là dấu vết của một nếp sống lao động bền bỉ, nơi kinh nghiệm làm nghề được truyền từ người già sang người trẻ. Với nhiều gia đình, ruộng muối từng là kế sinh nhai chính và cũng là phần ký ức không dễ tách rời khỏi đời sống ven sóng.
Điểm đặc trưng của nghề ở đây là sự phụ thuộc rất lớn vào nắng. Nắng đủ, muối kết tinh nhanh; mưa đến bất chợt, toàn bộ công việc có thể phải dừng lại. Vì vậy, nhắc đến nghề muối Hải Hậu là nhắc đến sự chờ đợi, tính toán thời tiết và nhịp làm việc theo mùa. Hạt muối trắng trên ruộng là kết quả của cả một chuỗi thao tác thủ công, lặp đi lặp lại qua nhiều ngày.
Quy trình phơi cát và kết tinh hạt muối
Tại Hải Đông cũ, quy trình làm muối phơi cát được thực hiện khá công phu. Người làm nghề lấy cát biển về ngâm trong nước mặn, rồi đem phơi khô trên sân đất nện. Dưới nắng, nước bốc hơi, tinh thể muối bám lại trên cát. Từ đó, diêm dân tiếp tục dùng nước mặn để lọc qua nhiều lượt, tạo thành các mức nước chạt có độ mặn cao dần trước khi đưa ra ruộng phơi.
Quy trình ấy thường được lặp lại theo nhiều bước. Đầu tiên là lấy cát và phơi khô. Sau đó, nước mặn được tưới và lọc để lấy nước chạt đậm hơn. Khi đã đạt độ mặn thích hợp, nước được chuyển ra sân phơi hoặc ruộng muối để kết tinh. Sau khoảng một ngày nắng, hạt muối hình thành trên mặt ruộng và được thu vào buổi chiều, khi thời điểm nắng đã dịu hơn.
- Ngâm cát với nước biển và phơi khô.
- Lọc nước mặn qua lớp cát để tạo nước chạt.
- Đưa nước chạt ra ruộng hoặc sân phơi.
- Thu gom muối sau khi kết tinh.
Ở vùng này, mùa muối thường không kéo dài quanh năm. Nhiều hộ chỉ bám nghề trong vài tháng nắng. Những ngày trời thuận, công việc chạy theo ánh mặt trời; những ngày thiếu nắng hoặc gặp mưa trái mùa, ruộng muối phải nghỉ, đồng thời người làm nghề cũng phải xoay sang việc khác để giữ thu nhập.
Nhịp sống của diêm dân
Một ngày làm muối thường bắt đầu rất sớm. Có gia đình ra đồng từ khoảng 4 giờ sáng để chuẩn bị cát, nước và sân phơi, rồi làm việc cho tới chạng vạng tối. Bữa trưa của diêm dân nhiều khi diễn ra sớm hơn thường lệ, vì họ phải tránh thời điểm nắng gắt nhất. Trên đồng muối, cái nóng không chỉ làm người lao động mệt nhanh mà còn quyết định trực tiếp đến chất lượng và sản lượng muối của cả vụ.
Thời gian làm muối trong năm cũng không dài. Tư liệu về Hải Đông cho biết mỗi năm thường có hai vụ muối, nhưng tổng thời gian sản xuất chỉ khoảng 3 đến 5 tháng. Trong quãng còn lại, bà con đi làm thuê, đào ao, làm đầm hoặc đan lưới để bù đắp sinh hoạt gia đình. Vì vậy, nghề muối ở Hải Hậu là một nghề vừa cần sức lực, vừa đòi hỏi sự linh hoạt trong cuộc sống.
Dù vất vả, nhiều người vẫn gắn bó với ruộng muối vì quen nghề, quen đất và quen nhịp lao động ven biển. Có người làm muối suốt mấy chục năm, có người quay lại ruộng sau những lúc khó khăn kinh tế. Hạt muối vì thế không chỉ mang giá trị hàng hóa mà còn mang theo sự nhẫn nại của người làm nghề.
Nghề muối trước sức ép thu hẹp diện tích
Những năm gần đây, diện tích làm muối ở Hải Hậu thu hẹp rõ rệt. Một ghi nhận năm 2022 cho biết ba xã Hải Lý, Hải Đông, Hải Chính cũ có tổng diện tích đất làm muối khoảng 109ha, nhưng chỉ còn 28ha còn sản xuất, phần còn lại bỏ hoang. Nguyên nhân chính là thu nhập thấp, thời tiết thất thường và sức cạnh tranh của các sinh kế khác ven biển.
Trước tình hình đó, chính quyền địa phương đã hướng tới các giải pháp giữ nghề như tu sửa kho chứa, hỗ trợ chuỗi liên kết và xây dựng thương hiệu. Ở Hải Đông, sản phẩm muối sạch và muối i-ốt của địa phương đã được công nhận theo chương trình OCOP, cho thấy hạt muối vẫn có thể đi theo hướng nâng cao chất lượng thay vì chỉ bán theo cách truyền thống.
Tư liệu cùng năm cũng cho biết nhiều sản phẩm muối sạch ở Hải Đông đã đạt các mức xếp hạng OCOP khác nhau, đồng thời có sản phẩm muối của địa phương đã xuất khẩu sang Nhật Bản. Điều đó cho thấy trong điều kiện diện tích giảm và lao động ít đi, nghề muối vẫn đang tìm cách thích nghi bằng hướng liên kết sản xuất và nâng chất lượng sản phẩm.
Nhìn từ đời sống ven biển, nghề muối Hải Hậu không còn ở quy mô đông đúc như trước, nhưng vẫn là một phần quan trọng của ký ức lao động địa phương. Trên những ruộng muối còn sáng trắng trong nắng, câu chuyện về sự cần cù, nhẫn nại và cách người dân bám biển vẫn được giữ lại qua từng mùa vụ.
Hỏi đáp nhanh
Nghề làm muối ở Hải Hậu chủ yếu theo phương pháp nào?
Chủ yếu là phương pháp phơi cát. Cát biển được ngâm, phơi và lọc qua nhiều lượt nước mặn trước khi đưa ra ruộng kết tinh.
Một ngày làm muối của diêm dân thường bắt đầu lúc nào?
Nhiều gia đình ra đồng từ khoảng 4 giờ sáng và làm đến chiều muộn. Việc thu hoạch thường diễn ra vào buổi chiều khi muối đã kết tinh.
Vì sao nghề muối ở Hải Hậu khó giữ?
Nghề phụ thuộc rất lớn vào nắng, nên thời tiết thất thường làm sản lượng và thu nhập bấp bênh. Một phần diện tích cũng đã thu hẹp hoặc chuyển sang sinh kế khác.
