Hải Hậu trong không gian ven biển của đồng bằng sông Hồng
Hải Hậu là dải đất ven biển nằm giữa hai nhánh của sông Hồng là Ninh Cơ và Sò, mở ra Vịnh Bắc Bộ. Từ ngày 1/7/2025, địa bàn huyện Hải Hậu cũ được tổ chức lại thành 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình gồm Hải Hậu, Hải Anh, Hải Tiến, Hải Hưng, Hải An, Hải Quang, Hải Xuân và Hải Thịnh. Trong cấu trúc địa mạo ấy, đoạn bờ biển của Hải Hậu luôn chịu tác động đồng thời của cửa sông, sóng biển và dòng chảy ven bờ, nên đường bờ hiếm khi giữ được trạng thái ổn định lâu dài.
Điểm đáng chú ý là các cửa sông lớn ở hai đầu thường có xu hướng được bồi đắp, còn phần bờ ở giữa lại dễ bị xói lở hơn. Vì vậy, Hải Hậu từ lâu đã được nhìn nhận như một nơi mà bồi tụ và xói lở diễn ra đan xen, nhưng phần xói lở thường để lại dấu vết rõ hơn trên thực địa. Đây cũng là lý do khu vực này thường xuất hiện trong các nghiên cứu về biến động bờ biển ở châu thổ sông Hồng.
Hơn một thế kỷ bờ biển lùi dần
Phân tích bản đồ địa hình và ảnh viễn thám cho thấy trong giai đoạn 1912-2014, ven biển Hải Hậu và vùng lân cận biến động rất mạnh và thiên về xói lở. Đoạn bờ xói lở chính dài khoảng 23,5 km, từ Hải Đông đến Hải Hòa cũ. Trong dải này, khu Văn Lý của Hải Lý cũ là nơi xói mạnh nhất, có chỗ vùng mất đất rộng tới 1.350 m. Những con số đó cho thấy bờ biển không lùi một cách chậm rãi, mà có những giai đoạn biến động rất nhanh.
Ở thời kỳ 1912-1935, vùng bờ xói lở từ Quất Lâm đến Hải Hòa cũ từng ghi nhận tốc độ trung bình khoảng 5,6 m mỗi năm, có nơi đạt 52 m mỗi năm. Sang giai đoạn 1935-1953, xói lở và bồi tụ còn giằng co tương đối cân bằng hơn. Đến 1953-1965, quá trình lại nghiêng mạnh về xói lở; riêng giai đoạn 1965-1975, tốc độ xói trung bình lên tới 15 m mỗi năm và mức cực đại là 90 m mỗi năm. Những biến động này phản ánh rõ tính không ổn định của bờ biển Hải Hậu qua từng thời đoạn khí tượng thủy văn khác nhau.
Thịnh Long cũ cũng là một trường hợp đáng chú ý. Doi cát ven cửa Lạch Giang đã phát triển trong khoảng 90 năm, từ 1912 đến 2005, rồi bị xói mạnh trở lại trong những năm sau đó. Sự thay đổi nhanh của doi cát này cho thấy ở Hải Hậu, một dải bờ có thể bồi ra trong nhiều thập niên nhưng cũng có thể biến mất chỉ sau vài năm thiên tai và xói mòn liên tiếp.
Vì sao bờ biển ở đây dễ bị xói lở
Các nghiên cứu cho thấy nền địa chất ven biển Hải Hậu chủ yếu là cát nhỏ, cát bột, bùn bột và sét, tức là những vật liệu bở rời, dễ bị sóng và dòng chảy ven bờ phá vỡ. Khi bão và áp thấp nhiệt đới xuất hiện, sóng biển đập trực tiếp vào chân bờ, quá trình xói lở tăng mạnh. Điều này lý giải vì sao trong các giai đoạn thiên tai dày hơn, đường bờ ở Hải Hậu thường thay đổi rõ hơn so với những năm thời tiết ổn định.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, các hoạt động khai thác và chỉnh trị ven biển cũng góp phần làm bờ biển biến động. Tài liệu nghiên cứu về khu vực này nhắc đến việc chặt phá rừng ngập mặn, đào kênh dẫn nước, khoanh ô nuôi trồng thủy sản và xây dựng hệ thống kè hộ đê ven biển. Trong bối cảnh đó, bờ biển không chỉ chịu lực tác động từ sóng và dòng chảy, mà còn phải thích nghi với sự thay đổi do con người tạo ra trên toàn bộ không gian ven bờ.
Trong khoảng 20 năm gần đây, tần suất bão và áp thấp nhiệt đới ở ven biển đồng bằng sông Hồng giảm hơn so với trung bình nhiều năm, nên tốc độ xói lở ở Hải Hậu cũng chậm lại phần nào. Tuy vậy, nghiên cứu vẫn cho thấy bãi triều dưới chân đê biển ở nhiều nơi đã bị xói mất, khiến sóng dễ đánh trực tiếp vào công trình phòng hộ. Khi biến đổi khí hậu và nước biển dâng tiếp tục diễn ra, sự ổn định của dải bờ này vẫn là một bài toán dài hạn.
Dấu vết còn lại và bài toán thích ứng
Trên thực địa, điều dễ thấy nhất là đường bờ đã lùi rất sát chân đê - kè ở nhiều đoạn. Ở những nơi như vậy, không còn nhiều không gian đệm tự nhiên giữa sóng và đất liền như trước. Một số khu vực dân cư cũ cũng không còn giữ được vị trí ban đầu, cho thấy quá trình biển lấn đã tác động trực tiếp đến không gian cư trú và sản xuất của người dân ven biển.
Với Hải Hậu, câu chuyện của bờ biển không chỉ là chuyện mất hay được thêm đất, mà còn là câu chuyện thích ứng của một vùng đồng bằng thấp trước sức ép lâu dài của tự nhiên. Từ một dải bờ có xu hướng bồi tụ ở một số giai đoạn, nơi đây đã trở thành vùng xói lở điển hình của châu thổ sông Hồng. Việc quan trắc bờ biển, duy trì hệ thống đê - kè và giữ các vùng đệm sinh thái vì thế vẫn là yêu cầu cần thiết nếu muốn giảm rủi ro cho dân cư và hạ tầng ven biển trong những năm tới.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao bờ biển Hải Hậu dễ xói lở?
Vì khu vực này nằm trên nền trầm tích bở rời và chịu tác động mạnh của bão, sóng cùng dòng chảy ven bờ. Các hoạt động khai thác, chỉnh trị ven biển cũng làm bờ biển biến động nhanh hơn.
Đoạn nào ở Hải Hậu từng bị xói lở mạnh nhất?
Nghiên cứu cho thấy đoạn xói lở chính dài khoảng 23,5 km từ Hải Đông đến Hải Hòa cũ. Trong đó, khu Văn Lý của Hải Lý cũ là nơi xói mạnh nhất.
Xói lở ở Hải Hậu để lại dấu hiệu gì trên thực địa?
Đường bờ ở nhiều nơi đã lùi sát chân đê-kè và bãi triều dưới chân đê hầu như không còn. Một số khu vực cũ cũng cho thấy dấu vết không gian cư trú bị nước biển chiếm lại.
