Vị trí và tên gọi
Chùa Cồn, tên chữ là Quy Hồn tự, nằm trên mảnh đất thôn Nam của xã Quần Anh Hạ cũ, nay thuộc xã Hải Tiến, tỉnh Ninh Bình. Trong không gian làng biển của vùng Cồn Cốc, ngôi chùa từ lâu đã được nhắc đến như một điểm tựa tín ngưỡng gắn với quá trình khai khẩn, lấn biển và hình thành xóm ấp.
Từ cách gọi dân gian đến tên chữ, Chùa Cồn đều gợi nhớ một vùng đất được tạo dựng qua lao động cộng đồng. Chùa không chỉ là nơi lễ Phật mà còn là một phần của lịch sử cư trú ở khu vực ven biển Hải Hậu cũ, nơi dấu vết của ruộng đồng, đầm nước và làng xóm gắn bó chặt chẽ với nhau. Trong ký ức địa phương, ngôi chùa luôn đi cùng câu chuyện mở đất, giữ đất và dựng làng.
Ngày nay, khi nhắc đến Chùa Cồn, người dân thường nhắc cùng với Cồn Cốc, với những lớp ký ức về khai hoang, lấn biển và ổn định đời sống cư dân ven biển. Chính điều đó giúp di tích này có vị trí riêng trong hệ thống các công trình tôn giáo của địa phương.
Lịch sử dựng lập và diện mạo kiến trúc
Tư liệu địa phương cho biết chùa được hoàn chỉnh vào năm 1886. Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo và mở rộng, công trình từng bước có diện mạo kiên cố, bề thế hơn. Đến năm Bảo Đại thứ nhất, tức 1926, chùa được đại tu lớn và trở thành một trong những ngôi chùa đẹp, nổi tiếng của huyện Hải Hậu cũ.
Khuôn viên Chùa Cồn rộng khoảng 6 mẫu, quay mặt về hướng đông. Phía trước chùa là đầm nước rộng, in bóng hàng dừa và tạo nên không gian thoáng đãng đặc trưng của vùng ven biển. Cổng chính đồng thời là gác chuông, tạo thành điểm nhấn đầu tiên khi bước vào khu di tích.
Quần thể chùa gồm bốn tòa. Ba tòa phía trước nằm song song theo chiều dọc, tổng cộng 23 gian, còn một tòa ngang phía sau gồm 3 gian. Khu vực chính thờ Phật ở giữa được bố cục theo kiểu chữ Đinh, thể hiện lối sắp đặt quen thuộc của nhiều ngôi chùa làng ở đồng bằng Bắc Bộ.
Bái đường có 3 gian, mái chồng diêm hai tầng. Ở khoang giữa nổi ba chữ Quy Hồn tự. Nối với bái đường là 5 gian tam bảo, tạo nên trục không gian liên hoàn. Phía nam là nhà tổ 5 gian theo kiểu tiền đao hậu đốc; phía bắc là phủ Mẫu 6 gian. Sau cùng là 3 gian thờ thành hoàng và các tổ khai sáng.
Ngoài các hạng mục thờ tự chính, chùa còn có vườn tháp mộ, nơi an táng các vị sư tổ từng trụ trì và tu hành tại đây. Cách tổ chức mặt bằng cho thấy Chùa Cồn không phải một ngôi chùa đơn lẻ mà là cả một quần thể gắn với nhiều lớp tín ngưỡng, từ Phật giáo đến thờ Mẫu và thờ các bậc khai sáng.
Giá trị lịch sử và đời sống lễ hội
Chùa Cồn thờ Phật, đồng thời thờ ông Tân Hưng hiệu Trạch Hải và Tú tài Nguyễn Vũ Cự, những người có công khai hoang lấn biển, dựng ấp, lập làng ở khu Cồn Cốc. Việc phối thờ này phản ánh rõ ký ức lịch sử của cộng đồng địa phương, nơi công cuộc mở đất được ghi nhận ngay trong không gian thờ tự.
Trong kháng chiến, chùa từng là nơi tập hợp lực lượng cách mạng, là địa điểm đặt quân y tiền phương và hầm bí mật cho cán bộ. Nhiều nhà sư của chùa đã tham gia hoạt động cách mạng. Vì vậy, giá trị của Chùa Cồn không chỉ nằm ở kiến trúc và tín ngưỡng mà còn ở dấu ấn lịch sử của thời chiến.
Năm 1997, Chùa Cồn được xếp hạng di tích cấp quốc gia về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật. Đây là sự ghi nhận cho một di tích vừa tiêu biểu về mặt kiến trúc, vừa đậm đặc ký ức của quá trình khai khẩn và đấu tranh ở vùng ven biển.
Hằng năm, vào đầu tháng 2 âm lịch, lễ hội Chùa Cồn được tổ chức như một dịp tưởng nhớ công lao của tiền nhân và gắn kết cộng đồng địa phương. Phần lễ có tế lễ, rước kiệu và dâng hương. Phần hội có hát chèo, hát văn, cà kheo, trống hội, kèn đồng, múa lân và tổ tôm điếm. Có năm, lễ hội còn gắn với hội chợ cây cảnh và trưng bày sản phẩm OCOP của địa phương.
Trong đời sống hiện nay, Chùa Cồn vẫn là điểm gặp gỡ của tín ngưỡng, lịch sử và sinh hoạt cộng đồng. Với người dân Hải Tiến và khu vực xung quanh, đây là một ngôi chùa lớn không chỉ vì quy mô kiến trúc mà còn vì vai trò lâu dài trong việc lưu giữ ký ức vùng biển mở đất.
Chùa Cồn trong không gian làng biển Hải Tiến
Đặt trong bức tranh chung của xã Hải Tiến hiện nay, Chùa Cồn là một di tích tiêu biểu cho kiểu chùa làng ở vùng ven biển. Không gian trước chùa có đầm nước, hàng dừa và khoảng mở rộng ra hướng đông, tạo cảm giác vừa gần gũi vừa khoáng đạt. Những yếu tố đó khiến quần thể này trở thành nơi dễ nhận ra trong cảnh quan làng quê.
Giá trị của Chùa Cồn còn nằm ở chỗ ngôi chùa lưu giữ đồng thời nhiều lớp thời gian. Lớp đầu là câu chuyện khai hoang lấn biển. Lớp tiếp theo là dấu ấn kiến trúc được định hình qua các đợt trùng tu. Lớp sau cùng là sinh hoạt lễ hội vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ. Mỗi lớp đều góp phần làm nên diện mạo hiện tại của di tích.
Đối với cư dân địa phương, Chùa Cồn vừa là nơi gửi gắm nhu cầu tâm linh, vừa là nơi nhắc lại nguồn gốc cộng đồng. Bởi vậy, khi nhắc đến di tích này, người ta không chỉ nhắc đến một công trình thờ tự lớn mà còn nhắc đến cả một vùng đất đã được hình thành bằng sức người, qua đầm nước, bãi bồi và những ngôi làng ven biển.
Hỏi đáp nhanh
Chùa Cồn nằm ở đâu?
Chùa Cồn, tên chữ là Quy Hồn tự, nằm ở xã Hải Tiến, tỉnh Ninh Bình. Di tích này gắn với khu vực Cồn Cốc của Hải Hậu cũ.
Chùa Cồn có gì đặc biệt?
Chùa có quần thể kiến trúc nhiều tòa, nhiều gian và còn thờ các nhân vật có công khai hoang lấn biển. Di tích cũng gắn với lịch sử cách mạng ở địa phương.
Lễ hội Chùa Cồn diễn ra vào thời gian nào?
Lễ hội thường tổ chức vào đầu tháng 2 âm lịch. Phần lễ có tế lễ, rước kiệu, dâng hương; phần hội có nhiều trò và tiết mục dân gian.
