Vị trí hiện nay và lớp lịch sử ban đầu
Chùa Phúc Sơn hiện nằm ở xóm 12, khu vực xã Hải Trung cũ, nay thuộc xã Hải Hậu, tỉnh Ninh Bình. Từ ngày 1/7/2025, xã Hải Hậu chính thức hoạt động sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15. Trong không gian hiện nay của xã, chùa là một điểm nhấn quen thuộc của vùng đất gắn với lịch sử khai hoang, lập làng và sinh hoạt tín ngưỡng lâu dài.
Tư liệu địa phương cho biết chùa Phúc Sơn gắn với công cuộc khai hoang, lấn biển của cư dân vùng Quần Anh cách đây hơn 5 thế kỷ. Sách Quần Anh tiểu sử ghi nhận năm Hồng Thuận thứ 3, tức năm 1511, bốn ông tổ Trần Vu, Vũ Chi, Hoàng Gia và Phạm Cập có công giúp dân mở đất, lập nên xã Quần Anh. Từ nền tảng ấy, đời sống làng xã ở vùng này hình thành cùng với hệ thống từ đường, đình chùa và các thiết chế cộng đồng khác.
Theo văn bia Phúc Sơn tự bi, người khởi xướng việc dựng chùa là sư tổ Lại Thanh Sơn, trụ trì tại chùa Thiên Biên. Năm Tự Đức thứ 12, tức 1859, công trình ban đầu chỉ là một am nhỏ mang tên Tĩnh Ngọc Lâm; về sau dân quanh vùng quen gọi là chùa Tĩnh. Đến năm Thành Thái thứ 7, tức 1895, chùa được mở rộng thêm nhà tổ, phủ Mẫu và gác chuông, từ đó mang tên Phúc Sơn như ngày nay.
Không gian kiến trúc giữa làng
Chùa Phúc Sơn được dựng trên một khu đất cao, rộng ở giữa làng, quay mặt về hướng nam nhìn ra cánh đồng. Bố cục ấy tạo cho di tích một dáng vẻ mở mà vẫn kín đáo, gắn với nhịp sống nông nghiệp của cư dân địa phương. Ở phía trước là hồ bán nguyệt xây bằng gạch và bóng cây đa cổ thụ, tiếp đến là tam quan và hệ thống tường hoa bao quanh khuôn viên. Những lớp không gian ấy khiến chùa vừa có tính thiêng, vừa gần gũi như một phần của cảnh quan làng quê.
Trong quần thể di tích, các hạng mục được sắp đặt tương đối cân xứng. Phía đông là phủ thờ Mẫu, phía tây là đền thờ tứ tổ khai sáng. Chùa chính làm theo kiểu chữ Đinh, với bái đường và tam bảo là những thành phần trung tâm. Cách tổ chức không gian này phản ánh lối xây dựng quen thuộc của nhiều chùa làng ở đồng bằng Bắc Bộ, nhưng ở Phúc Sơn vẫn có sắc thái riêng nhờ sự kết hợp giữa nơi thờ Phật, thờ Mẫu và thờ các bậc có công lập xã.
Điểm đáng chú ý trong khu đền tứ tổ là mặt tiền mang ba chữ Hán chỉ nơi thờ các tổ khai sáng. Công trình nhắc lại công lao của bốn ông tổ và chín dòng họ kế tiếp trên vùng đất mới, cho thấy ngôi chùa không chỉ là chốn lễ bái mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng. Trong chùa còn có hệ thống tượng Phật ở tòa tam bảo, nổi bật là tượng A Di Đà và tòa Cửu Long, góp phần làm nên giá trị nghệ thuật của di tích.
Giá trị lịch sử trong đời sống cộng đồng
Không chỉ có ý nghĩa tôn giáo, chùa Phúc Sơn còn gắn với những biến động lớn của địa phương trong thế kỷ XX. Tư liệu địa phương ghi nhận nơi đây từng là điểm tập hợp lực lượng quần chúng tham gia cướp chính quyền, đồng thời là cơ sở đi về, trú quân, luyện tập và cất giấu vũ khí, lương thực của lực lượng cách mạng huyện Hải Hậu. Vì vậy, chùa được nhớ đến như một không gian vừa linh thiêng vừa mang dấu ấn của thời cuộc.
Năm 1996, chùa Phúc Sơn được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Mốc xếp hạng này khẳng định giá trị của di tích không chỉ ở kiến trúc hay đồ thờ, mà còn ở chiều sâu của lịch sử khai hoang, lập làng và những ký ức về hoạt động cách mạng tại địa phương. Trong hệ thống di tích của vùng Hải Hậu, Phúc Sơn là một địa chỉ tiêu biểu cho lớp di sản vừa dân gian vừa lịch sử.
Từ góc nhìn phổ thông, giá trị nổi bật của chùa Phúc Sơn nằm ở sự đan xen giữa nhiều lớp nghĩa: một ngôi chùa của làng, một nơi thờ các bậc khai sáng, một không gian kiến trúc truyền thống còn tương đối hài hòa, và một địa điểm từng tham gia vào những giai đoạn sôi động của lịch sử địa phương. Chính sự đan xen ấy giúp di tích giữ được sức sống bền lâu trong trí nhớ cộng đồng.
Lễ hội và dấu ấn trong sinh hoạt địa phương
Hằng năm, lễ hội chùa Phúc Sơn diễn ra vào trung tuần tháng 3 âm lịch. Phần lễ mang tính trang nghiêm, còn phần hội gắn với các sinh hoạt văn hóa dân gian của cư dân địa phương. Những hoạt động ấy cho thấy chùa không đứng tách khỏi đời sống thường ngày, mà vẫn là nơi cộng đồng tìm về trong dịp đầu xuân và giữa mùa lễ hội truyền thống.
Ở một vùng đất từng gắn chặt với công cuộc lấn biển, dựng làng và hình thành các dòng họ khai sáng, lễ hội tại chùa Phúc Sơn cũng là dịp nhắc lại mối liên hệ giữa con người với không gian cư trú của mình. Cảnh chùa quay mặt ra cánh đồng, phía trước có hồ nước và cây cổ thụ, tạo nên một nền cảnh quen thuộc của làng quê Hải Hậu. Trong khung cảnh ấy, di tích vừa giữ vai trò tín ngưỡng, vừa là mốc nhớ về nguồn cội của địa phương.
Ngày nay, khi chùa thuộc xã Hải Hậu của tỉnh Ninh Bình, di tích vẫn tiếp tục hiện diện như một phần của không gian văn hóa làng quê ven biển. Với cư dân địa phương và người quan tâm đến lịch sử vùng đất, chùa Phúc Sơn không chỉ là nơi dâng hương mà còn là chỗ nhìn lại một chặng đường dài của Quần Anh xưa, nơi công cuộc mở đất, nếp sống cộng đồng và ký ức lịch sử cùng hiện diện trong một quần thể di sản.
Hỏi đáp nhanh
Chùa Phúc Sơn hiện thuộc đơn vị hành chính nào?
Chùa nằm ở xóm 12, khu vực xã Hải Trung cũ, nay thuộc xã Hải Hậu, tỉnh Ninh Bình. Xã Hải Hậu chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025 sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Chùa Phúc Sơn được hình thành từ khi nào?
Tư liệu địa phương cho biết khởi đầu chùa là am nhỏ Tĩnh Ngọc Lâm vào năm 1859. Đến năm 1895, chùa được mở rộng và mang tên Phúc Sơn.
Chùa Phúc Sơn có điểm gì đáng chú ý?
Chùa nổi bật ở bố cục kiến trúc làng quê, đền thờ tứ tổ khai sáng và hệ thống tượng thờ trong tòa tam bảo. Di tích cũng gắn với lịch sử cách mạng và được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1996.
