Làng Kim Đê và mạch lịch sử của chùa
Chùa Phúc Hải ở làng Kim Đê, nay thuộc xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình. Theo văn bia tại di tích, nơi đây ban đầu chỉ là một am nhỏ ở phía đông nam làng từ cuối thế kỷ XV. Đến năm Quý Sửu đời vua Lê Kính Tông (1613), chùa được dời về phía bắc làng rồi dần được xây dựng khang trang hơn. Tư liệu địa phương cho biết đây là quần thể di tích duy nhất của xã Hải Minh cũ được Nhà nước xếp hạng bảo vệ, tôn tạo.
Chùa cũng được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Trong không gian làng xã ven biển của Hải Hậu cũ, đây là một công trình tiêu biểu còn giữ được nhiều lớp kiến trúc và tư liệu Hán Nôm.
Không gian thờ tự và lớp tư liệu Hán Nôm
Chùa thờ Phật và hai vị quốc sư thời Lý là Từ Đạo Hạnh và Không Lộ thiền sư. Trong cùng quần thể còn có đền thờ tứ tổ của bốn họ Mai, Phan, Phạm, Nguyễn và đền Trần thờ Hưng Đạo Đại vương, cho thấy chùa không chỉ là nơi lễ Phật mà còn gắn với ký ức dòng họ và truyền thống thờ phụng của cộng đồng địa phương.
Giá trị tư liệu của di tích thể hiện rõ qua hệ thống 11 văn bia, trong đó đáng chú ý là bia Phúc Hải tự bi niên hiệu Vĩnh Tộ thứ 6 (1624), ghi lại lịch sử hình thành mảnh đất, con người và ngôi chùa. Di tích còn lưu nhiều cổ vật, cổ thư và đồ thờ như tượng Tam thế, Phật Bà, Thích Ca, Cửu Long, cùng kiệu, long đình, đại tự và cửa võng được chạm khắc, sơn thếp khá công phu.
Kiến trúc dân gian và bố cục tổng thể
Về mặt kiến trúc, quần thể chùa gồm bái đường, tam bảo, thượng điện, gác chuông, nhà tổ, phủ thờ, nhà khách, nhà bếp, cổng chính, cổng phụ, cột đồng trụ, tường hoa, hồ nước, khu văn bia, giếng cổ, khu tháp mộ và vườn cảnh. Bố cục tổng thể được tổ chức theo lối nội chữ Đinh, ngoại chữ Quốc, một kiểu sắp đặt quen thuộc trong kiến trúc tín ngưỡng đồng bằng Bắc Bộ.
Điểm đáng chú ý nhất của khối kiến trúc chính là tòa bái đường với kiểu thượng chồng rường, hạ kẻ bẩy mang dấu ấn Hậu Lê thế kỷ XVIII. Gian giữa có bộ cửa võng chạm thông phong hình lưỡng long chầu nguyệt, phía dưới là phượng múa, ly chầu và họa tiết ao sen, con rùa phun nước. Một số tư liệu địa phương còn nhắc gác chuông tám mái, cho thấy bộ mặt kiến trúc của chùa vừa trang trọng, vừa giàu sức biểu đạt dân gian.
Lễ hội, ký ức cộng đồng và công tác bảo tồn
Trong đời sống cộng đồng, Chùa Phúc Hải là nơi diễn ra lễ hội truyền thống và các sinh hoạt tín ngưỡng của người dân làng Kim Đê. Tư liệu địa phương ghi lễ hội chùa thường tổ chức vào đầu tháng 3 âm lịch, gắn với các nghi thức lễ Phật, tưởng nhớ tiền nhân và gặp gỡ cộng đồng. Đây cũng là không gian để cư dân địa phương gìn giữ thói quen đi lễ, giữ nếp làng và kết nối các thế hệ trong làng xã.
Di tích còn gắn với ký ức cách mạng của vùng Hải Minh cũ. Theo ghi chép địa phương, nơi đây từng là điểm tập kết nhân dân trong những ngày Cách mạng Tháng Tám và là cơ sở trú quân, luyện tập của lực lượng tự vệ trong những năm đầu toàn quốc kháng chiến. Việc tu bổ cũng được duy trì qua nhiều giai đoạn: nhà thờ tứ tổ đại tu năm 2004, nhà tam bảo và nhà thờ tứ tổ sửa chữa năm 2012; đến năm 2024, một số hạng mục như gác chuông, cấu kiện đá gỗ và văn bia tiếp tục được tu sửa bằng nguồn lực xã hội hóa.
Nhìn tổng thể, Chùa Phúc Hải là một cổ tự tiêu biểu của vùng ven biển Hải Hậu cũ, nơi lớp tín ngưỡng Phật giáo, truyền thống thờ tự dân gian và ký ức lịch sử địa phương đan xen khá rõ. Giá trị của di tích không chỉ nằm ở tuổi đời và hệ văn bia, mà còn ở cách cộng đồng gìn giữ một không gian văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.
Hỏi đáp nhanh
Chùa Phúc Hải ngày nay thuộc địa bàn nào?
Chùa ở làng Kim Đê, nay thuộc xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình; trước đây gắn với xã Hải Minh cũ của huyện Hải Hậu.
Chùa Phúc Hải thờ những ai?
Chùa thờ Phật và hai vị quốc sư thời Lý là Từ Đạo Hạnh và Không Lộ thiền sư. Trong quần thể còn có đền thờ tứ tổ và đền Trần thờ Hưng Đạo Đại vương.
Điểm nổi bật nhất của Chùa Phúc Hải là gì?
Nổi bật nhất là hệ thống 11 văn bia, trong đó có bia Phúc Hải tự bi năm 1624, cùng tòa bái đường và bộ cửa võng chạm khắc công phu.
