Đền – chùa Xã Hạ là một cụm di tích tiêu biểu của vùng Hải Hậu. Theo địa giới hiện hành, khu vực này thuộc xã Hải Hậu, tỉnh Ninh Bình. Trong ký ức địa phương, Xã Hạ xưa gắn với tên Quần Anh Hạ, một không gian cư trú được nhắc đến như cái nôi của công cuộc khai hoang lấn biển ở miền duyên hải.
Cụm di tích gồm đền Xã Hạ và chùa Anh Quang tự, nằm trong quỹ tích làng cổ hình thành sớm, nơi tín ngưỡng thờ thành hoàng, thờ tiền nhân và các lớp cư dân mở đất đan xen với nhau. Chính sự đan xen đó tạo nên diện mạo riêng cho di tích, vừa gần với sinh hoạt cộng đồng, vừa mang dáng dấp một công trình thờ tự lâu đời.
Đền Xã Hạ và ký ức mở đất
Theo bia ký còn lưu, đền được khởi công vào mùa thu năm Gia Long thứ 3, tức năm 1804. Không gian thờ tự của đền nhấn mạnh công lao của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và các liệt tổ có công với làng. Cách đặt thờ cho thấy cư dân nơi đây không chỉ tưởng niệm nhân vật lịch sử mà còn ghi nhớ những người gắn với việc lập xóm, dựng làng.
Về kiến trúc, đền có ba tòa, gồm tiền đường 5 gian, cung đệ nhị 3 gian và chính tẩm 4 gian xây cuốn vòm, theo kiểu bố cục tiền nhất hậu đinh. Trong đền còn có hương án, kiệu bát cống sơn son thếp vàng, đại tự, hoành phi, câu đối, long ngai và bài vị thời Nguyễn. Những lớp đồ thờ này góp phần cho thấy sự bồi đắp liên tục của di tích qua nhiều thời kỳ.
Không gian thờ tự ở đền vì thế không chỉ có giá trị tâm linh, mà còn là tư liệu cho thấy cách một cộng đồng ven biển gìn giữ ký ức khai phá đất đai. Mỗi chi tiết kiến trúc và đồ thờ đều phản ánh một lớp lịch sử nối tiếp nhau trong đời sống làng xã.
Chùa Anh Quang tự bên cạnh ngôi đền
Bên cạnh đền là chùa Xã Hạ, tên chữ Anh Quang tự, được xây dựng từ năm Minh Mệnh thứ 4, tức năm 1823. Chùa có tam quan ba tầng mái cong, sân rộng, bên trái sân là ngôi tháp mộ xây gạch Bát Tràng. Khu thờ chính được tổ chức theo bố cục chữ Công, gồm bái đường, tam bảo, thượng điện; phía sau là gác chuông, nhà tổ, tăng phòng và hai dãy hành lang.
Điểm nổi bật nhất của chùa là tòa bái đường 5 gian, hai tầng mái chồng diêm lợp ngói nam. Các cấu kiện gỗ lim trong công trình được chạm lá lật, soi chỉ, mang dáng vẻ của nghệ thuật dân gian thế kỷ XVIII. Sự kết hợp giữa kết cấu kiến trúc và chi tiết chạm khắc khiến chùa trở thành một tư liệu quan trọng để nhận diện thẩm mỹ của các ngôi chùa cổ ở Hải Hậu.
Với cách tổ chức không gian kín đáo mà chặt chẽ, chùa tạo nên một chỉnh thể hài hòa với đền bên cạnh. Hai công trình đứng chung trong một quần thể, nhưng mỗi nơi vẫn giữ được sắc thái riêng của thờ tự Phật giáo và tín ngưỡng làng xã.
Giá trị di tích trong đời sống cộng đồng
Đền – chùa Xã Hạ được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Giá trị của quần thể không chỉ nằm ở niên đại hay lớp kiến trúc, mà còn ở chỗ di tích vẫn giữ được vai trò sinh hoạt văn hóa của cộng đồng địa phương.
Mỗi mùa lễ hội, người dân thường tổ chức tế lễ, rước kiệu và các trò chơi, sinh hoạt dân gian như cờ tướng, tổ tôm điếm, hát chèo và hát ả đào. Những hoạt động đó cho thấy di tích vẫn là nơi kết nối ký ức làng xã với nếp sinh hoạt hiện nay, đồng thời phản ánh truyền thống tôn trọng nguồn cội của cư dân vùng biển Hải Hậu.
Nhìn tổng thể, quần thể đền – chùa Xã Hạ là một lát cắt tiêu biểu của lịch sử địa phương: từ lớp cư dân mở đất, đến kiến trúc thờ tự dân gian và lễ hội cộng đồng. Trong bức tranh di sản của Hải Hậu, đây là một địa điểm có giá trị về lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc.
Hỏi đáp nhanh
Đền – chùa Xã Hạ nằm ở đâu?
Di tích thuộc xã Hải Hậu, tỉnh Ninh Bình. Đây là một cụm di tích gắn với không gian làng cổ Xã Hạ xưa.
Quần thể đền – chùa Xã Hạ có điểm gì đáng chú ý?
Quần thể gồm đền Xã Hạ và chùa Anh Quang tự, với dấu ấn kiến trúc dân gian và lớp lịch sử mở đất. Di tích cũng còn gắn với lễ hội và các sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
