Quần thể di tích giữa vùng Quần Anh
Giữa không gian làng biển Hải Anh ngày nay, quần thể Đền Thủy tổ, Chùa Lương và Cầu Ngói là dấu mốc rõ nhất của vùng Quần Anh xưa. Đây là nơi cư dân nhiều thế hệ đã lấn biển, quai đê, mở ruộng và dựng làng, để từ một vùng bãi bồi hình thành nên cộng đồng cư trú ổn định, có chợ quê, nghề thủ công và nếp sống riêng.
Nhiều tư liệu địa phương cho biết Quần Anh là đơn vị hành chính đầu tiên của huyện Hải Hậu hình thành từ năm 1511. Từ mốc đó, tên gọi Quần Anh không chỉ gắn với quá trình mở đất mà còn gắn với một hệ thống công trình thờ tự, trong đó Đền Thủy tổ giữ vị trí trung tâm về mặt ký ức cộng đồng.
Trong cùng một quần thể, Chùa Lương mang dấu ấn kiến trúc thời Lê Hồng Thuận, còn Cầu Ngói là công trình kiểu thượng gia hạ trì, bắc qua dòng nước như một phần tự nhiên của cảnh quan làng quê. Những mái ngói, cột đá, nhà gỗ và mặt nước ở đây tạo nên một quần thể không đồ sộ, nhưng có chiều sâu lịch sử và tính liên kết giữa thờ tự, đi lại và sinh hoạt dân gian.
Năm 1990, Cầu Ngói - Chùa Lương - Đền Thủy tổ được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Mốc xếp hạng này cho thấy giá trị của quần thể không dừng ở vẻ cổ kính của từng hạng mục, mà nằm ở toàn bộ câu chuyện về mở đất, giữ đất và hình thành nếp sống của cư dân vùng ven biển.
Đền Thủy tổ và ký ức mở đất
Đền Thủy tổ ở xã Hải Anh là nơi thờ những bậc tiền nhân được cộng đồng coi là đã đặt nền móng cho vùng Quần Anh. Trong các tư liệu địa phương, bốn vị thủy tổ thường được nhắc tới là Trần Vu, Vũ Chi, Hoàng Gia và Phạm Cập. Cùng với họ là các dòng họ khai cơ đã góp sức quai đê, dẫn thủy, khai mương và lập ấp, biến bãi bồi ven biển thành nơi có làng xóm, đồng ruộng và chợ búa.
Giá trị của ngôi đền nằm ở chỗ nó giữ được ký ức mở đất bằng hình thức thờ tự quen thuộc của làng xã Bắc Bộ. Người dân không chỉ đến đây để bày tỏ lòng biết ơn với tổ tiên mà còn để nhắc nhau về nguồn cội của cộng đồng, về những tháng ngày chống chọi với nước biển, gió cát và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.
Lễ hội Chùa Lương được tổ chức từ ngày 14 đến 16 tháng 3 âm lịch hằng năm là dịp gắn kết rõ nhất giữa đền, chùa và cộng đồng cư dân Hải Anh. Phần lễ thường gồm cầu an, cầu phúc, lễ Phật, rước kiệu; phần hội có chèo, hát văn, hát đối, trống hội, nhạc kèn và nhiều trò chơi dân gian. Trong dòng chảy đó, việc tưởng nhớ thủy tổ không chỉ là một nghi lễ, mà còn là cách cộng đồng tự kể lại lịch sử của mình.
Ở một số thời điểm, ngôi đền còn được dùng làm nơi học chữ Hán Nôm và tìm hiểu văn bia, đại tự, sắc phong của địa phương. Cách sử dụng ấy cho thấy di tích không đứng tách khỏi đời sống, mà tiếp tục tham gia vào việc truyền dạy chữ nghĩa, gia phả và tri thức truyền thống cho lớp trẻ.
Các từ đường tứ tổ trong hệ thống di tích dòng họ
Bên cạnh Đền Thủy tổ, Hải Hậu còn nổi bật với hệ thống từ đường dòng họ dày đặc. Tư liệu địa phương ghi nhận huyện cũ có gần 100 từ đường, trong đó 13 từ đường dòng họ được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa. Đây là một con số cho thấy thói quen thờ tổ, giữ phả hệ và coi trọng nếp nhà đã trở thành một lớp văn hóa bền chặt ở vùng đất này.
Một số từ đường tiêu biểu thường được nhắc tới gồm các công trình thờ thủy tổ Vũ Chi, Phạm Cập ở Hải Anh; Trần Vu, Hoàng Gia ở Hải Trung cũ; cùng các từ đường Trần Quốc Thể, Nguyễn Giữa, Nguyễn, Lâm ở những địa bàn khác của Hải Hậu cũ. Mỗi từ đường là một không gian thờ tự riêng của từng dòng họ, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành mạng lưới di tích gắn với ký ức khai khẩn, lập làng và gìn giữ gia phong.
- Từ đường thủy tổ Vũ Chi và từ đường thủy tổ Phạm Cập ở Hải Anh là những điểm thờ tự tiêu biểu của vùng Quần Anh.
- Từ đường thủy tổ Trần Vu và từ đường thủy tổ Hoàng Gia ở Hải Trung cũ thường được nhắc trong hệ thống di tích thờ tổ của Hải Hậu.
- Các từ đường ở Hải Phúc, Hải Hà, Hải Sơn và Hải Lộc cho thấy phạm vi lan tỏa rộng của tín ngưỡng thờ tổ trong toàn huyện cũ.
Nhìn từ góc độ văn hóa, từ đường không chỉ là nơi hương khói. Đó còn là nơi lưu giữ sắc phong, câu đối, gia phả và những quy ước ứng xử của từng dòng họ. Việc tu bổ và bảo vệ các công trình này vì thế gắn với cả kiến trúc cổ lẫn đạo lý gia đình, điều vốn tạo nên bản sắc của vùng quê Hải Hậu.
Giá trị văn hóa của một vùng đất ven biển
Đền Thủy tổ và các từ đường tứ tổ cho thấy một đặc điểm nổi bật của Hải Hậu: lịch sử không nằm ở những chiến tích xa xôi mà hiện diện ngay trong cấu trúc làng xã, trong cách thờ cúng tổ tiên, trong lễ hội mùa xuân và trong ký ức về công cuộc lấn biển. Mỗi công trình đều góp một phần vào bức tranh chung của vùng đất ven biển đã được con người bồi đắp qua nhiều thế kỷ.
Ở xã Hải Anh, các tư liệu địa phương còn ghi nhận có hơn 100 từ đường, nhà thờ tổ của 17 dòng họ. Nhiều dòng họ được công nhận là dòng họ văn hóa, dòng họ hiếu học. Điều đó cho thấy mạng lưới di tích không chỉ là di sản vật thể, mà còn là nền nếp sống được duy trì qua nhiều thế hệ, từ việc thờ tổ đến việc khuyến học và gìn giữ lễ nghĩa.
Với người đi qua Hải Hậu hôm nay, Đền Thủy tổ không phải là một điểm dừng đơn lẻ. Nó thuộc về một quần thể rộng hơn, nơi chùa, cầu, từ đường và lễ hội cùng kể lại câu chuyện khai sáng vùng đất. Chính sự nối tiếp giữa công trình và cộng đồng đã làm nên sức sống lâu dài của di tích này trong đời sống văn hóa địa phương.
Hỏi đáp nhanh
Đền Thủy tổ ở Hải Hậu thờ những ai?
Đền gắn với các vị thủy tổ được cộng đồng địa phương nhắc đến là Trần Vu, Vũ Chi, Hoàng Gia và Phạm Cập. Đây là những người được coi là có công trong việc khai sáng vùng Quần Anh.
Cụm di tích nào gắn với Đền Thủy tổ?
Cụm Cầu Ngói - Chùa Lương - Đền Thủy tổ được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1990. Đây là quần thể tiêu biểu của xã Hải Anh.
Lễ hội Chùa Lương diễn ra vào thời điểm nào?
Lễ hội diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 3 âm lịch hằng năm. Phần lễ và phần hội đều gắn với việc tưởng nhớ các vị thủy tổ và sinh hoạt văn hóa dân gian.
