Đền Bảo Ninh trong không gian Hải Hậu
Đền Bảo Ninh là một di tích gắn với lịch sử khai hoang, lập làng của vùng ven biển Hải Hậu. Trong tư liệu địa phương, đền được xây từ năm 1867, làm lại vào năm 1909 và được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1999. Không gian thờ tự ở đây không chỉ gắn với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn mà còn lưu giữ ký ức về những người mở đất, trong đó có bốn vị được nhắc đến như Tứ tổ khai sáng cùng các dòng họ được coi là cửu tộc khai cơ.
Điểm đáng chú ý của đền Bảo Ninh là lớp nghĩa lịch sử khá dày. Di tích từng là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng địa phương, đồng thời gắn với hoạt động cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Sau hòa bình, đền tiếp tục được cộng đồng chăm nom, tu bổ và trở thành một địa chỉ quen thuộc trong đời sống văn hóa ở vùng quê ven biển.
Trong bối cảnh địa giới hiện hành, địa bàn này nay thuộc xã Hải Hậu, tỉnh Ninh Bình. Cách gọi cũ như xã Hải Phương chỉ còn phù hợp khi nhắc về lớp địa danh lịch sử và những tư liệu trước đây.
Thời gian tổ chức lễ hội qua các tư liệu
Tư liệu về thời điểm mở hội đền Bảo Ninh không hoàn toàn thống nhất. Báo Nam Định ghi nhận lễ hội được tổ chức hằng năm vào trung tuần tháng 3 âm lịch. Trong khi đó, một bài viết của VOV về mùa lễ hội năm 2026 cho biết lễ hội truyền thống đền Bảo Ninh khai mạc ngày 25/9/2026 tại xã Hải Hậu. Hai mốc này cho thấy lễ hội có thể được sắp xếp theo từng năm, gắn với những điều kiện cụ thể của cộng đồng và các dịp kỷ niệm khác nhau.
Cách hiểu phù hợp nhất là lễ hội đền Bảo Ninh không bị bó cứng vào một ngày dương lịch cố định. Có năm lễ hội đi theo mốc truyền thống âm lịch, có năm lại gắn với các hoạt động tưởng niệm và tổ chức cộng đồng của từng thời điểm.
Nhìn từ góc độ sinh hoạt làng xã, sự linh hoạt ấy không làm giảm tính truyền thống của lễ hội. Trái lại, nó cho thấy đền Bảo Ninh vẫn sống trong nhịp vận động của cộng đồng địa phương, nơi việc thờ phụng tiền nhân luôn đi cùng đời sống sản xuất, mùa vụ và nhu cầu tụ hội của người dân.
Phần lễ và phần hội trong ngày mở hội
Phần lễ
Phần lễ ở đền Bảo Ninh được ghi nhận với các nghi thức trang trọng như dâng hương, tế lễ, rước kiệu và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Trong mùa lễ hội năm 2026, VOV cho biết còn có nội dung tưởng niệm các liệt sĩ và thả đèn hoa đăng. Những nghi thức này tạo nên trục chính của lễ hội, đặt trọng tâm vào sự tri ân đối với các bậc tiền nhân và những người có công với quê hương.
Không khí của phần lễ thường thiên về sự trang nghiêm, chừng mực và tính cộng đồng. Người dân địa phương tham gia với tư cách con cháu, họ tộc, bản hội hay người hành hương trở về nguồn cội. Điều ấy khiến lễ hội không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là dịp nhắc lại mạch nối giữa các thế hệ trong một vùng đất được hình thành từ khai hoang, lấn biển.
Phần hội
Song song với phần lễ là phần hội, nơi các hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian làm cho không gian đền làng thêm rộn ràng. Báo Nam Định ghi nhận các hình thức như cờ tướng, tổ tôm điếm, múa sư tử, hát chèo, hát văn và ngâm thơ. VOV cũng cho biết lễ hội có các hoạt động thể thao, trò chơi dân gian, chèo và dân ca. Đây là những sinh hoạt giúp lễ hội giữ được sắc thái đời thường, gần gũi với người dân địa phương.
Điểm đáng chú ý là phần hội không tách rời phần lễ, mà bổ sung cho nhau. Sau những giờ tế lễ và rước kiệu, cộng đồng có thêm không gian gặp gỡ, trò chuyện, xem diễn xướng và tham gia các trò chơi truyền thống. Nhờ vậy, lễ hội đền Bảo Ninh không chỉ là thời điểm tưởng niệm mà còn là lúc cộng đồng tự nhận diện bản sắc của mình.
Ý nghĩa cộng đồng của lễ hội đền Bảo Ninh
Với người dân Hải Hậu, lễ hội đền Bảo Ninh trước hết là một dịp tri ân. Nơi đây nhắc đến công lao của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, các bậc khai sáng vùng đất và những thế hệ đã góp phần tạo dựng làng mạc, ruộng đồng, nếp sống địa phương. Vì thế, lễ hội mang đậm tinh thần uống nước nhớ nguồn, nhưng không dừng ở việc tưởng niệm quá khứ.
Lễ hội còn cho thấy sức sống của cộng đồng làng xã trong hiện tại. Khi người dân cùng góp công, góp của, cùng chuẩn bị nghi lễ và tham dự các sinh hoạt văn hóa, đền Bảo Ninh trở thành một không gian chung, nơi các gia đình, dòng họ và thế hệ trẻ cùng gặp nhau trong một ký ức tập thể. Đây cũng là lý do lễ hội thường được nhìn nhận như một phần của đời sống văn hóa chứ không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng.
Trong bối cảnh Hải Hậu đã trải qua sắp xếp đơn vị hành chính, giá trị của lễ hội càng rõ hơn. Những địa danh hành chính có thể thay đổi, nhưng lớp ký ức về một vùng đất ven biển biết giữ gìn đền miếu, giữ gìn lễ nghi và giữ gìn nguồn cội vẫn tiếp tục được truyền lại qua từng mùa hội.
Hỏi đáp nhanh
Lễ hội đền Bảo Ninh diễn ra vào thời điểm nào?
Tư liệu hiện có ghi nhận hai mốc khác nhau: trung tuần tháng 3 âm lịch và ngày 25/9/2026. Điều đó cho thấy lễ hội có thể được sắp xếp theo từng năm và từng dịp cụ thể.
Phần lễ ở đền Bảo Ninh có những nghi thức nào?
Các nghi thức nổi bật gồm dâng hương, tế lễ, rước kiệu, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, tưởng niệm liệt sĩ và thả đèn hoa đăng.
Phần hội của lễ hội đền Bảo Ninh có gì đáng chú ý?
Phần hội thường có các hoạt động văn nghệ và trò chơi dân gian như cờ tướng, tổ tôm điếm, múa sư tử, hát chèo, hát văn, dân ca và một số hoạt động thể thao.
