Mảnh đất ven biển mở đất
Hải Hậu là một vùng đất ven biển được hình thành từ quá trình quai đê, lấn biển, thau chua rửa mặn rồi dần tạo nên những cánh đồng màu mỡ và làng xóm quần cư bền chặt. Huyện được thành lập năm 1888, từ đó trở thành một không gian cư trú, sản xuất và sinh hoạt văn hóa có bản sắc khá rõ trong vùng đồng bằng ven biển Bắc Bộ.
Hiện nay, địa bàn huyện cũ được tổ chức lại thành 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình. Các xã ấy gồm Hải Hậu, Hải Anh, Hải Tiến, Hải Hưng, Hải An, Hải Quang, Hải Xuân và Hải Thịnh. Tên gọi Hải Hậu vì thế vẫn còn giá trị như một địa danh lịch sử - văn hóa quen thuộc với nhiều thế hệ cư dân.
Trong tiến trình mở đất, người dân nơi đây sống dựa nhiều vào ruộng đồng, đê điều và những tuyến giao thông nối từ xóm làng ra cửa biển. Lịch sử của Hải Hậu vì thế không chỉ là lịch sử một đơn vị hành chính, mà còn là lịch sử thích ứng với môi trường ven biển, trong đó lao động nông nghiệp, kinh nghiệm trị thủy và tinh thần cộng đồng luôn gắn chặt với nhau.
Địa bàn hiện nay
- Hải Hậu
- Hải Anh
- Hải Tiến
- Hải Hưng
- Hải An
- Hải Quang
- Hải Xuân
- Hải Thịnh
Vựa lúa ven biển và những chuyển động trên đồng đất
Hải Hậu được báo chí ghi nhận là điển hình thâm canh lúa của tỉnh. Trên nền đất ven biển, hệ thống thủy lợi và kinh nghiệm canh tác đã giúp địa phương hình thành các vùng lúa chất lượng cao, trong đó có thương hiệu gạo tám Hải Hậu, cùng những giống lúa thơm, lúa nếp gắn với tập quán sản xuất lâu đời của cư dân địa phương.
Ở khu vực này, nông nghiệp không chỉ dừng ở cây lúa. Ven biển còn có nuôi thủy sản, chế biến hải sản theo phương thức truyền thống và một số nghề gắn với lợi thế mặt nước, đồng muối và cửa sông. Những năm gần đây, Hải Hậu xuất hiện thêm nhiều mô hình sản xuất mới như nuôi tôm trong bể, nuôi trong nhà bạt, thuần hóa cá vược nước ngọt và các hình thức kết hợp nông nghiệp - thủy sản khác.
Hạt lúa vẫn giữ vai trò nền tảng trong cơ cấu kinh tế của vùng. Từ nền tảng ấy, Hải Hậu đi lên bằng kinh nghiệm thâm canh, củng cố hạ tầng thủy lợi, mở rộng giống chất lượng cao và liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Cách phát triển này giúp địa phương vừa giữ được hình ảnh vựa lúa, vừa nâng dần mức sống của người dân ven biển.
Ở nhiều xã ven biển, cảnh quan canh tác còn gắn với đầm nuôi, bãi triều và các tuyến đường nội đồng đã được cải tạo. Điều đó cho thấy nông nghiệp ở Hải Hậu không đứng yên trong khuôn khổ cũ, mà đã chuyển từ mô hình dựa nhiều vào kinh nghiệm sang mô hình coi trọng hạ tầng, kỹ thuật và đầu ra của sản phẩm.
Điển hình văn hóa của cả nước
Năm 1978, Hải Hậu được công nhận là điển hình văn hóa của cả nước. Đến năm 2023, thành tích này được ghi nhận là 45 năm liên tục giữ vững danh hiệu điển hình văn hóa thông tin cấp huyện. Đây là một mạch phát triển dài, phản ánh việc văn hóa ở Hải Hậu được đặt trong đời sống hằng ngày chứ không chỉ ở những dịp lễ hội.
Ngày hội văn hóa - thể thao truyền thống dịp Quốc khánh 2/9 là một nét sinh hoạt nổi bật. Trong ngày hội có bơi chải, kéo co, cà kheo, múa lân, kèn đồng và nhiều hoạt động quần chúng khác. Không khí đó vừa là sinh hoạt cộng đồng, vừa là dịp để gìn giữ trò diễn dân gian, nhắc lại ký ức làng quê và tạo sự gắn kết giữa các thế hệ.
Ở Hải Hậu, đời sống văn hóa cơ sở không tách khỏi tổ chức làng xóm. Hệ thống nhà văn hóa, sân thể thao, câu lạc bộ văn nghệ và các quy ước cộng đồng góp phần duy trì nếp sống văn minh trong cưới hỏi, tang lễ, sinh hoạt tôn giáo và ứng xử nơi công cộng. Vì thế, danh hiệu văn hóa của Hải Hậu không chỉ được hiểu như một thành tích hành chính mà còn là kết quả của sự bền bỉ trong lối sống cộng đồng.
Trong các dịp kỷ niệm lớn, nhất là Quốc khánh 2/9, người dân địa phương và những người xa quê thường hướng về quê cũ bằng các hoạt động văn nghệ, thể thao, gặp gỡ họ hàng và tham quan các không gian sinh hoạt truyền thống. Điều này cho thấy văn hóa Hải Hậu có sức sống riêng, được nuôi dưỡng bởi sự tham gia thường xuyên của cư dân chứ không chỉ bởi các sự kiện ngắn ngày.
Từ nông thôn mới đến mô hình kiểu mẫu
Từ đầu những năm 2010, Hải Hậu là một trong những địa phương đi đầu trong xây dựng nông thôn mới. Đến hết năm 2014, toàn huyện có 35 trên 35 xã, thị trấn đạt chuẩn; năm 2015, địa phương được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới, là huyện thứ 5 của cả nước và là huyện đầu tiên có 100% số xã, thị trấn đạt chuẩn. Kết quả này phản ánh quy mô triển khai rộng, từ hạ tầng đến tổ chức sản xuất và nếp sống ở cơ sở.
Sau khi hoàn thành chuẩn cơ bản, Hải Hậu tiếp tục chuyển sang giai đoạn nâng chất. Từ năm 2018, huyện được chọn là một trong bốn huyện điểm xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu theo hướng sáng, xanh, sạch, đẹp và bền vững. Từ đó, các chương trình làm đường, chiếu sáng, chỉnh trang khu dân cư, nâng cấp nhà văn hóa và làm đẹp cảnh quan được triển khai đồng bộ hơn.
Cách làm ở Hải Hậu thường gắn với việc huy động sự tham gia của cộng đồng dân cư. Các bước đi không chỉ xoay quanh xây dựng công trình, mà còn bao gồm thay đổi cách tổ chức đời sống ở thôn xóm, khuyến khích người dân giữ gìn vệ sinh môi trường, chỉnh trang cổng ngõ, phát triển tuyến đường hoa và củng cố các thiết chế văn hóa. Nhờ vậy, nông thôn ở đây không chỉ có thêm hạ tầng, mà còn có thêm diện mạo sống gọn gàng, nề nếp hơn.
Nhìn rộng ra, thành quả nông thôn mới của Hải Hậu là kết quả của sự kết hợp giữa đầu tư công, sự đồng thuận của người dân và định hướng phát triển lâu dài. Ở những địa phương có nền sản xuất nông nghiệp mạnh, quá trình này thường khó bền nếu chỉ chú ý đến đường sá hoặc nhà văn hóa. Hải Hậu cho thấy việc giữ nhịp phát triển cần đi cùng cải thiện kinh tế, văn hóa và tổ chức cộng đồng.
Dấu ấn của một vùng đất ven sóng
Tổng thể lịch sử Hải Hậu có thể nhìn thấy qua ba lớp giá trị gắn bó với nhau. Lớp thứ nhất là đất đai ven biển được khai phá bằng lao động và kinh nghiệm trị thủy. Lớp thứ hai là nền nông nghiệp lấy lúa làm trụ cột, rồi từng bước mở rộng sang thủy sản và các ngành nghề liên quan. Lớp thứ ba là đời sống văn hóa cộng đồng được giữ gìn liên tục qua nhiều thế hệ.
Chính sự đan xen đó tạo nên vị trí riêng của Hải Hậu trong không gian đồng bằng ven biển. Vùng đất này được nhắc đến không chỉ vì năng suất nông nghiệp hay danh hiệu văn hóa, mà còn vì cách một cộng đồng ven biển tổ chức cuộc sống, ứng xử với thiên nhiên và bền bỉ đi lên bằng những việc làm cụ thể, từ ruộng đồng, đê điều đến làng xóm.
Hiện nay, khi địa bàn cũ đã được sắp xếp thành 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình, tên gọi Hải Hậu vẫn còn giá trị như một địa danh lịch sử. Nó gợi lại quá trình mở đất từ bãi bồi, giữ đất trước sóng, rồi xây dựng một nếp sống nông thôn có kỷ luật, có văn hóa và có chiều sâu cộng đồng.
Hỏi đáp nhanh
Hải Hậu nổi bật nhất ở điểm nào trong lịch sử địa phương?
Hải Hậu nổi bật ở truyền thống quai đê lấn biển, nền nông nghiệp thâm canh lúa và đời sống văn hóa cơ sở bền chặt. Ba yếu tố này gắn với nhau qua nhiều thế hệ.
Vì sao Hải Hậu thường được nhắc đến trong câu chuyện văn hóa?
Năm 1978, Hải Hậu được công nhận là điển hình văn hóa của cả nước. Đến năm 2023, địa phương vẫn được ghi nhận 45 năm liên tục giữ danh hiệu này.
Hiện nay địa bàn cũ của Hải Hậu được tổ chức ra sao?
Địa bàn cũ đã được tổ chức thành 8 xã thuộc tỉnh Ninh Bình. Các xã gồm Hải Hậu, Hải Anh, Hải Tiến, Hải Hưng, Hải An, Hải Quang, Hải Xuân và Hải Thịnh.
