Tiếng kèn trong đời sống xứ đạo
Phạm Pháo là một làng xứ đạo ở vùng Hải Hậu cũ, nay thuộc xã Hải Anh của tỉnh Ninh Bình. Ở đây, tiếng kèn đồng gắn rất sớm với sinh hoạt tôn giáo và sinh hoạt chung của cộng đồng: nhà thờ nào cũng có đội kèn, âm thanh ấy theo người dân trong lễ rửa tội, các dịp lễ trọng, đám ma và cả ngày thanh niên lên đường nhập ngũ. Các nguồn báo chí còn ghi nhận rằng từ trước năm 1945, làng đã có đội kèn Tây phục vụ đời sống đạo và đời sống xã hội.
Nhìn từ bối cảnh ấy, tiếng kèn ở Phạm Pháo không chỉ là một nhạc cụ đi cùng nghi lễ. Nó còn là một thói quen cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ, nơi người dân tập hợp để học, để thổi, để phục vụ những việc chung của làng và của giáo xứ. Chính nền nếp đó tạo ra một môi trường đặc biệt để nghề sửa và làm kèn hình thành, rồi đứng vững khá lâu dài trong đời sống địa phương.
Từ nhu cầu sửa chữa đến nghề làm kèn
Con đường đi từ chỗ sửa kèn đến chỗ tự làm kèn bắt đầu rất tự nhiên. Khi nhạc cụ bị hỏng trong quá trình sử dụng, người làng tìm cách sửa trước, rồi học sâu hơn để làm chủ kỹ thuật và tự chế tạo những cây kèn mới. Theo các bài báo đã ghi nhận, người được nhắc tới như người đặt nền móng cho nghề là ông Nguyễn Văn Biên, vào những năm 1950, khi phần lớn dân trong làng vẫn sống bằng nghề nông.
Từ một nhu cầu rất cụ thể của sinh hoạt xứ đạo, nghề kèn đồng dần trở thành một nghề riêng của Phạm Pháo. Điểm đáng chú ý là nghề này không tách rời nông nghiệp ngay lập tức, mà lớn lên ngay trong quỹ đạo của một làng quê còn bám ruộng. Bởi vậy, trong ký ức của nhiều người, Phạm Pháo vừa là làng đạo, vừa là nơi có những bàn tay quen với đồng, với máy, với tiếng kèn vang lên trước khi trở thành một tên gọi quen thuộc trên báo chí.
Nghề thủ công giữ nhịp làng
Dù đã có thêm các dụng cụ hỗ trợ, nghề làm kèn ở Phạm Pháo vẫn giữ cốt cách thủ công rất rõ. Một nguồn báo chí mô tả rằng những ống đồng được cán phẳng, gò tay thành chiếc kèn, còn máy uốn tự chế và máy tiện chỉ dùng cho những chi tiết và công đoạn khó hơn. Cách làm này cho thấy kỹ năng của người thợ giữ vai trò quyết định, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào máy móc.
Đi cùng với kỹ thuật là nhịp truyền nghề trong từng gia đình. Các công đoạn được gắn với kinh nghiệm tích lũy qua thời gian, nên nghề không chỉ là một sinh kế mà còn là một dạng vốn văn hóa của làng. Từ chỗ sửa cho đủ dùng, Phạm Pháo tiến tới chỗ tạo ra sản phẩm mang dấu ấn riêng, và chính sự bền bỉ ấy giúp tiếng kèn không bị đứt quãng trong đời sống cộng đồng.
Những người giữ tiếng kèn
Một nét đáng chú ý khác là vai trò của phụ nữ trong các đội kèn. Báo Văn Hóa từng ghi nhận không ít nữ giới tham gia thổi kèn, và sinh hoạt kèn đồng ở đây không bó hẹp trong một nhóm nhỏ nam giới hay những người làm nghề chuyên biệt. Khi nhiều thành viên trong cộng đồng cùng tham gia, đội kèn trở thành một sinh hoạt tập thể hơn là một công việc biểu diễn đơn lẻ.
Chính yếu tố cộng đồng đó giúp tiếng kèn của Phạm Pháo có đời sống riêng. Nó xuất hiện trong nhà thờ, trong đám hiếu, trong những ngày lễ và trong các cuộc tập hợp của làng. Điều còn lại sau cùng không chỉ là một nghề thủ công, mà là một cách cộng đồng tự gìn giữ nếp sống của mình thông qua âm thanh, nghi lễ và những buổi tập bền bỉ qua năm tháng.
Phạm Pháo trong diện mạo Hải Anh mới
Từ ngày 1/7/2025, các xã Hải Minh, Hải Đường và Hải Anh được sắp xếp thành xã Hải Anh theo Nghị quyết 1674/NQ-UBTVQH15. Trong địa giới mới ấy, Phạm Pháo vẫn được nhắc đến như một không gian làng nghề gắn với xứ đạo, nơi tiếng kèn đồng vừa mang tính nghi lễ, vừa phản ánh nếp sống cộng đồng của một vùng quê ven biển.
Đặt trong bức tranh rộng hơn của Hải Hậu, Phạm Pháo cho thấy một đặc điểm quen thuộc của vùng đồng bằng ven biển: làng quê không chỉ được nhận diện bằng ruộng đồng hay đê điều, mà còn bằng những nghề gắn với sinh hoạt văn hóa. Ở Phạm Pháo, nghề kèn đồng không đứng tách khỏi đời sống, mà đi cùng nó, từ bàn thờ nhà thờ đến sân làng, từ việc riêng của một gia đình đến nhịp sinh hoạt chung của cả xóm đạo.
Hỏi đáp nhanh
Phạm Pháo hiện thuộc xã nào?
Phạm Pháo nay thuộc xã Hải Anh, tỉnh Ninh Bình. Đây là địa bàn được sắp xếp từ các xã Hải Minh, Hải Đường và Hải Anh từ ngày 1/7/2025.
Vì sao Phạm Pháo gắn với kèn đồng?
Vì tiếng kèn đã đi vào sinh hoạt xứ đạo từ rất sớm, xuất hiện trong lễ rửa tội, lễ trọng, đám tang và cả những ngày tiễn người trẻ lên đường nhập ngũ.
Nghề làm kèn ở Phạm Pháo hình thành như thế nào?
Nghề này đi lên từ nhu cầu sửa nhạc cụ hỏng rồi dần thành nghề làm kèn. Các nguồn báo chí cũng ghi nhận người được nhắc là đặt nền móng cho nghề vào những năm 1950 là ông Nguyễn Văn Biên.
